“Misschien is dit een gek idee, maar…”
Het is een zin die we regelmatig horen wanneer we met een familie over een afscheid praten. Vaak wordt hij een beetje voorzichtig uitgesproken. Alsof er bij een uitvaart regels bestaan die iedereen kent, behalve zij.
Mag de kist eigenlijk beschilderd worden? Kunnen we de uitvaart in de tuin houden? Mag onze eigen muziek gedraaid worden? Kunnen we na afloop uitgebreid eten in plaats van koffie met cake? Mag iemand in zijn favoriete kleding worden begraven? Kunnen we zelf iets maken? Moet er eigenlijk wel een toespraak zijn?
Ons antwoord begint vaak hetzelfde:
Vertel eerst maar eens wat je in gedachten hebt.
Want hoewel er natuurlijk regels en praktische grenzen zijn, is er bij het vormgeven van een afscheid vaak veel meer mogelijk dan mensen denken.
Je hoeft niet te weten hoe een uitvaart ‘hoort’
De meeste mensen regelen maar een paar keer in hun leven een uitvaart. Toch hebben we allemaal een beeld van hoe zo’n dag eruitziet.
Een rouwauto. Een aula. Bloemen. Mensen op stoelen. Een aantal toespraken en muziekstukken. Daarna koffie, iets erbij en weer naar huis.
Daar is helemaal niets mis mee. Voor veel mensen is dat een mooie en passende manier om afscheid te nemen.
Maar het is geen verplicht draaiboek.
Je hoeft dus ook niet te beginnen met de vraag welke onderdelen er allemaal bij een uitvaart horen. Begin eens ergens anders:
Wie was degene van wie jullie afscheid nemen?
Als je daarover gaat praten, komen er vaak vanzelf ideeën naar boven.
Mag een uitvaart op een andere locatie plaatsvinden?
Vaak wel.
Een uitvaartcentrum, crematorium of kerk ligt misschien voor de hand, maar een afscheid kan ook op een andere plek plaatsvinden. Bijvoorbeeld thuis, in een tuin, een restaurant of café, op een landgoed of op een andere locatie die betekenis heeft.
Niet iedere plek is automatisch geschikt. Het aantal gasten, bereikbaarheid, voorzieningen, toestemming en de mogelijkheid om de overledene naar een locatie te brengen kunnen allemaal een rol spelen.
Maar een plek hoeft niet het bordje ‘uitvaartlocatie’ op de deur te hebben voordat we erover mogen nadenken.
Hebben jullie een locatie in gedachten? Dan kijken we eerst wat er mogelijk is.
Mag je zelf de kist kiezen of iets anders gebruiken?
Ja. Er zijn veel meer mogelijkheden dan de traditionele houten uitvaartkist die veel mensen voor zich zien.
Er bestaan kisten in allerlei materialen en uitvoeringen, maar ook manden en opbaarplanken met een wade. Wat mogelijk is, hangt mede af van de keuze voor begraven of cremeren en de voorwaarden die een begraafplaats of crematorium stelt.
Ook een eenvoudige kist kan heel persoonlijk worden gemaakt.
Familie en vrienden kunnen erop schrijven of tekenen. Kinderen kunnen iets maken. Je kunt foto’s, bloemen of andere elementen toevoegen als dat mogelijk en passend is.
Het hoeft bovendien helemaal niet perfect te worden.
Een kist waaraan kinderen, kleinkinderen en vrienden samen hebben gewerkt, kan juist waardevol zijn omdat je letterlijk kunt zien dat zij hem hebben gemaakt.
Mag je zelf helpen bij de verzorging?
Dat kan vaak.
Niet iedereen wil dat, en dat hoeft natuurlijk ook helemaal niet. Maar sommige nabestaanden vinden het juist fijn om na een overlijden nog iets voor iemand te kunnen doen.
Misschien wil je helpen met wassen of aankleden. Iemands haar doen. Een favoriet overhemd uitkiezen. Sieraden omdoen. Of alleen aanwezig zijn terwijl de laatste verzorging plaatsvindt.
Je bepaalt zelf wat prettig voelt.
Het hoeft niet alles of niets te zijn. Je kunt ook bij een klein onderdeel helpen of alleen kijken.
Voor sommige mensen wordt juist dat later een heel dierbare herinnering.
Moet iemand in nette kleding worden opgebaard?
Nee.
Als iemand nooit een pak droeg, is er geen reden waarom dat ineens bij het afscheid zou moeten.
Een favoriete jurk, een overhemd dat iemand vaak droeg, een spijkerbroek, sportkleding of iets anders dat heel herkenbaar is, kan veel beter passen.
Dezelfde vraag kun je eigenlijk bij veel keuzes stellen:
Doen we dit omdat het bij deze persoon hoort, of omdat we denken dat het zo hoort bij een uitvaart?
Dat onderscheid kan enorm helpen.
Mag je zelf muziek kiezen?
Natuurlijk.
En dat hoeft geen ‘uitvaartmuziek’ te zijn.
Als iemand zijn hele leven naar rock, Nederlandstalig, klassiek, soul, trance of carnavalsmuziek luisterde, waarom zou daar tijdens het afscheid ineens andere muziek moeten klinken?
Een nummer hoeft bovendien niet mooi, plechtig of ontroerend te zijn voor buitenstaanders. Misschien ligt de betekenis in een herinnering die alleen familie en vrienden begrijpen.
Dan is dát de reden om het te laten horen.
Wel kunnen de technische mogelijkheden per locatie verschillen. Dat zoeken we vooraf uit.
Moet er tijdens een uitvaart gesproken worden?
Nee.
Een afscheid zonder lange toespraken kan net zo betekenisvol zijn.
Misschien passen korte herinneringen beter. Misschien wil niemand voor een groep spreken en laten jullie vooral foto’s en muziek het verhaal vertellen. Of er ontstaat juist een losser gesprek waarbij verschillende mensen spontaan iets vertellen.
Er hoeft ook geen compleet levensverhaal verteld te worden.
Soms zegt één herkenbare anekdote veel meer over iemand dan een chronologisch overzicht van geboorte tot overlijden.
Mag er gelachen worden?
Alsjeblieft.
Verdriet en humor sluiten elkaar niet uit.
Juist wanneer mensen herinneringen ophalen, komen vaak de verhalen boven waar iedereen iemand onmiddellijk in herkent. Die ene uitspraak. Een eigenaardige gewoonte. Iets wat altijd misging. Een vakantieverhaal dat al honderd keer is verteld.
En dan wordt er ineens gelachen.
Dat doet niets af aan het verdriet of aan het respect voor degene die is overleden. Het laat juist iets zien van het leven dat er óók was.
Een afscheid hoeft niet van begin tot eind plechtig te voelen om liefdevol te zijn.
Mag je zelf iets doen tijdens het afscheid?
Heel graag, als jullie dat willen.
Familie en vrienden kunnen veel meer doen dan alleen een toespraak houden.
Je kunt muziek maken, zingen, bloemen meenemen, foto’s verzamelen, de kist dragen of begeleiden, iets koken, een ruimte aankleden of gezamenlijk iets maken.
Kinderen kunnen eveneens een rol krijgen als zij dat willen. Een tekening maken, een bloem neerleggen, iets op de kist schrijven of op hun eigen manier iets bijdragen.
Het hoeft niet professioneel.
Het feit dat iets door iemand zelf is gemaakt of gedaan, kan juist de waarde ervan zijn.
Moet de uitvaart plechtig zijn?
Nee.
Een afscheid mag stil en ingetogen zijn als dat past. Maar het mag ook warm, informeel, kleurrijk of uitbundig zijn.
Misschien zitten mensen liever aan tafels dan in rijen stoelen. Misschien wil je na de ceremonie niet meteen vertrekken, maar uitgebreid samen eten en drinken. Misschien wil je dat mensen kleurrijke kleding dragen omdat degene die is overleden daar zelf van hield.
Een afscheid kan zelfs elementen van een feest hebben.
Dat klinkt voor sommige mensen misschien vreemd. Maar als iemand tijdens zijn leven altijd zei dat er na zijn overlijden vooral geproost en gelachen moest worden, kan een heel plechtige bijeenkomst juist vreemd voelen.
Het gaat niet om wat wij feestelijk, waardig of passend vinden.
Het gaat om wat bij die persoon en bij jullie past.
Mag je eten en drinken wat iemand zelf lekker vond?
Waarom niet?
Koffie en cake kunnen prima zijn. Maar ze zijn niet verplicht.
Misschien hoorde bij iemand juist een glas wijn, een biertje, Indonesisch eten, appeltaart, bitterballen of een bepaald gerecht dat altijd op tafel stond.
Eten en drinken roepen ontzettend veel herinneringen op.
De geur van een bepaald gerecht kan soms meer doen dan honderd woorden.
Afhankelijk van de locatie en cateringmogelijkheden kijken we hoe we dat kunnen organiseren.
Kan een uitvaart ook heel klein?
Zeker.
Persoonlijk wordt soms verward met uitgebreid. Alsof er allerlei bijzondere dingen moeten worden bedacht om een afscheid echt eigen te maken.
Dat is niet zo.
Misschien wil je met tien mensen afscheid nemen. Geen grote ceremonie, nauwelijks bloemen en maar één muziekstuk.
Als dat past, is dat genoeg.
Een persoonlijke uitvaart wordt niet bepaald door hoeveel onderdelen je toevoegt, hoeveel mensen aanwezig zijn of hoeveel geld eraan wordt uitgegeven.
Het zit in de keuzes die kloppen.
En kan een uitvaart juist heel groot zijn?
Ook dat.
Sommige mensen hebben tijdens hun leven een enorm netwerk opgebouwd. Familie, vrienden, collega’s, verenigingen, buurtgenoten of mensen uit een gemeenschap waarvan zij onderdeel waren.
Dan kunnen er honderden mensen afscheid willen nemen.
Dat vraagt natuurlijk om een andere organisatie. Er moet voldoende ruimte zijn, misschien is techniek nodig, catering, extra vervoer of een locatie die normaal gesproken eerder voor evenementen wordt gebruikt.
Ook dan beginnen we niet bij de vraag hoe een ‘grote uitvaart’ eruit hoort te zien.
We beginnen bij dezelfde persoon.
Alleen moeten we daarna iets meer regelen.
Mag je afwijken van tradities?
Ja. Maar je mag ze ook juist behouden.
Soms lijkt ‘persoonlijk afscheid’ bijna synoniem te zijn geworden met alles anders doen. Dat vinden we net zo goed een beperking.
Als een kerkelijke uitvaart, zwarte rouwauto, bloemen en koffie na afloop precies passen bij iemand en bij de familie, dan hoeft daar niets origineels aan toegevoegd te worden.
Tradities kunnen juist heel waardevol zijn. Ze geven houvast en verbinden families en generaties met elkaar.
De vraag is niet of iets traditioneel of modern is.
De vraag is waarom je ervoor kiest.
Wat als familieleden verschillende dingen willen?
Dat gebeurt.
Iedereen heeft een andere relatie met degene die is overleden. Een partner kent iemand anders dan een kind, broer, zus, vriend of kleinkind.
Daardoor kunnen ook ideeën over een passend afscheid verschillen.
De één wil het klein houden. De ander vindt dat iedereen moet kunnen komen. Iemand wil tradities respecteren terwijl een ander denkt: dit past helemaal niet bij hem.
Dan helpt het om niet meteen over oplossingen te discussiëren, maar eerst terug te gaan naar de persoon om wie het gaat.
Wat herkennen jullie allemaal?
Wat was belangrijk voor hem of haar?
Vaak ontstaat vanuit die gesprekken ruimte voor een afscheid waarin verschillende kanten van iemand naast elkaar mogen bestaan.
Wat mag er dan echt niet?
Er zijn natuurlijk grenzen.
Bij begraven en cremeren gelden wettelijke regels. Begraafplaatsen en crematoria kunnen voorwaarden stellen. Niet iedere locatie is geschikt voor iedere vorm van afscheid en ook rondom vervoer, veiligheid, milieu en de verzorging van een overledene zijn er zaken waar rekening mee gehouden moet worden.
Maar je hoeft die regels niet allemaal zelf te kennen.
Dat is ons werk.
Kom dus liever eerst met het idee dan dat je het zelf al afwijst omdat je denkt dat het waarschijnlijk niet mag.
Als iets echt niet mogelijk is, vertellen we dat. En dan kijken we of er een andere manier is waarmee we hetzelfde gevoel of idee toch onderdeel van het afscheid kunnen maken.
Bijzonder hoeft niet meer te kosten
Ook dit is een misverstand dat we graag uit de weg ruimen.
Een persoonlijk afscheid hoeft niet automatisch een duurdere uitvaart te zijn.
Een eigen muziekkeuze kost niet ineens meer omdat die bijzonder is. Een kleinkind dat iets tekent kost niets. Samen foto’s verzamelen, een eigen bloem meenemen of een ruimte aankleden met spullen die al in huis zijn kan juist heel persoonlijk zijn zonder dat daar een groot budget voor nodig is.
Andersom mag je natuurlijk ook uitgebreid uitpakken als jullie dat willen.
Budget en persoonlijkheid zijn twee verschillende dingen.
We kijken liever eerst naar wat belangrijk is en vervolgens hoe we dat binnen jullie mogelijkheden kunnen realiseren.
Je hoeft niet creatief te zijn om een persoonlijke uitvaart te regelen
Misschien lees je al deze voorbeelden en denk je: mooi, maar ik zou werkelijk niets kunnen bedenken.
Dat hoeft ook niet.
Je hebt geen Pinterestbord nodig en hoeft niet met een origineel concept bij ons aan tafel te komen.
Vertel ons gewoon over degene die is overleden.
Over zijn ochtendritueel. Haar favoriete muziek. De vakanties. Het werk. De mensen om hem heen. Dat ene gerecht. Een hobby. Een plek. Iets waar iedereen om moest lachen. Misschien zelfs iets waar iedereen zich altijd aan ergerde.
Daar kunnen wij vragen over stellen.
En soms zit tussen al die gewone verhalen ineens precies dat ene kleine ding waarvan iedereen zegt:
Ja. Dát was typisch hem.
Dus: ‘Ik weet niet of dit kan, maar…’
Zeg het vooral.
Misschien kan het meteen. Misschien moeten we iets uitzoeken. Misschien kan het niet precies zoals je het bedacht had, maar vinden we een andere manier.
En soms blijkt het idee waarvan je dacht dat het veel te vreemd was voor een uitvaart eigenlijk helemaal niet zo ingewikkeld.
Bij Multi beginnen we liever niet met wat gebruikelijk is.
We beginnen met wie iemand was.
En daarna kijken we samen wat daarbij past.